Een leven lang grenzen verleggen, van Sappemeer naar de wereld

Van Sappemeer naar de wereld
Aletta Jacobs liet zich niet leiden door wat in haar tijd gebruikelijk was, maar door wat volgens haar mogelijk én rechtvaardig moest zijn. Volg haar tijdlijn vanaf 1854 tot nu uit een leven waarin ze steeds opnieuw grenzen verlegde. Een klik op het jaartal geeft meer informatie.

Jaar / leeftijd

School / opleiding/
voorvechter

Wat gebeurde er?

1854
0 jaar

-

Op 9 februari 1854 wordt Aletta Henriëtte Jacobs geboren in Sappemeer aan de Borgercompagniesterstraat 12. Aletta Jacobs groeide op in een groot Joods gezin met elf kinderen, waarvan zij de achtste was. Haar moeder was Anna de Jongh en haar vader Abraham Jacobs, een vooruitstrevende huisarts. 

© Groninger Archieven

Borgercompagniesterdiep en straat

Ouderlijk huis, Noorderstraat 19 te Sappemeer
© Historisch Archief Midden-Groningen

ca. 1860
6 jaar

Lagere school Sappemeer

Aletta gaat naar de gewone dorpsschool. Volgens haar eigen herinneringen weet ze vanaf ongeveer haar zesde jaar dat ze, net als haar vader en broer Julius, dokter wil worden. Een ongebruikelijke ambitie voor een meisje in die tijd. 
Na de lagere school ontstaat een probleem: voor jongens zijn er mogelijkheden om verder te leren, voor meisjes nauwelijks. Dat arts worden voor een meisje in de 19e eeuw moeilijk zou kunnen zijn, was naar eigen zeggen nooit bij haar opgekomen: “Thuis werd immers tusschen jongens en meisjes geenerlei verschil gemaakt.” 

ca. 1866
±12 jaar

Jongedamesschool

Aletta groeide op in het ouderlijk huis aan de Noorderstraat 19 in Sappemeer. Haar ouders sturen haar naar een jongedamesschool. Het onderwijs is vooral gericht op de vorming van meisjes tot beschaafde jongedames, met onder andere Frans, handwerken en goede manieren.
Aletta houdt het er ongeveer twee weken uit. Het onderwijs past niet bij haar ambities en ze verlaat de school.
 Dat ze na de jonge damesschool niet verder kon leren maakte haar letterlijk ziek. Ze nam geen genoegen met wat volgens de samenleving voor haar was weggelegd. Ze wilde leren, studeren en zelfstandig haar eigen toekomst bepalen. Daarvoor moest ze deuren openen die voor vrouwen tot dan toe gesloten waren.

ca. 1866–1869

Thuis / zelfstudie

Een tijdlang heeft Aletta geen reguliere vervolgopleiding. Ze helpt thuis, maar haar wens om arts te worden blijft bestaan.

1869
15 jaar

Voorbereiding leerling-apotheker

Via arts en familievriend Levy Ali Cohen hoort Aletta dat een vrouw, Aaltje Visser uit Lemmer, examen voor leerling-apotheker heeft afgelegd. Dit biedt haar een mogelijke route naar verdere studie.

1869–1870

Zelfstudie / voorbereiding

Voor meisjes zijn de mogelijkheden om verder te leren zeer beperkt. Aletta weigert zich daarbij neer te leggen. Haar doel staat vast: ze wil arts worden. Aletta bereidt zich voor op het examen voor leerling-apotheker.

26-7-1870
16 jaar

Examen leerling-apotheker

Aletta slaagt in Amsterdam voor het examen leerling-apotheker. Ze heeft daarmee een officieel diploma dat haar positie bij verdere studie versterkt.

1869/70 en 1870/71

Rijks-HBS Sappemeer

Aletta volgt als toehoorster lessen aan de Rijks Hogere Burgerschool in Sappemeer. Ze is nog geen gewone, officieel ingeschreven leerling. Ze wordt bekend als het eerste meisje dat een HBS in Nederland bezoekt.

1870–1871

Rijks-HBS Sappemeer

Haar uitzonderingspositie krijgt een vervolg. Haar vader bepleit dat meisjes onder dezelfde voorwaarden als jongens tot de HBS moeten kunnen worden toegelaten. Ook Aletta's jongere zus Frederique wil verder leren.
Zij is uiteindelijk de eerst ingeschreven vrouw op de HBS te Sappemeer.

22-3-1871 17 jaar

Aanvraag universiteit

Aletta schrijft zelf een brief aan minister Johan Rudolph Thorbecke met het verzoek om geneeskunde te mogen studeren aan de Rijksuniversiteit Groningen.

1871

Toestemming Thorbecke

Thorbecke reageert positief. Omdat Aletta minderjarig is, betrekt hij haar vader bij de toestemming. Ze krijgt aanvankelijk toestemming om één jaar op proef te studeren. Daarmee zet ze een historische stap: de universiteit, tot dan toe het domein van mannen, gaat voor haar open.

20-4-1871 17 jaar

Rijksuniversiteit Groningen

Aletta schrijft zich in aan de universiteit. Enkele dagen later gaat ze, begeleid door haar broer Julius, naar haar eerste college.

1871–1872

Geneeskunde Groningen

Aletta volgt colleges geneeskunde. Haar positie als vrouwelijke student is uitzonderlijk en haar toelating is aanvankelijk voorlopig.

30-5-1872 18 jaar

Voortzetting studie

Thorbecke geeft, kort voor zijn overlijden, dispensatie waardoor Aletta haar medische opleiding volledig kan voortzetten en examens kan afleggen.

1871–1874

Universiteit Groningen

Aletta woont aanvankelijk thuis in Sappemeer en reist per trein naar Groningen voor haar studie.

1874
20 jaar

Kandidaatsexamen

Aletta behaalt haar kandidaatsexamen geneeskunde. Voor het vervolg van haar studie moet zij ook klinisch onderwijs volgen.

vanaf 1874

Klinische opleiding Groningen

Ze gaat in Groningen wonen, dicht bij het Academiegebouw en het ziekenhuis, zodat zij haar klinische opleiding kan volgen.

1876
22 jaar

Vervolgopleiding Amsterdam

Voor het laatste gedeelte van haar medische opleiding vertrekt Aletta naar Amsterdam.

1878
24 jaar

Artsexamen

Aletta slaagt voor haar artsexamen. Daarmee rondt zij als eerste Nederlandse vrouw een universitaire opleiding succesvol af en behaalt Aletta haar bevoegdheid als arts. Ze wordt de eerste vrouw in Nederland die een universitaire studie voltooit en promoveert en vervolgens als arts gaat werken. Wat voor haar persoonlijk begon als een droom, wordt een doorbraak voor vrouwen die na haar komen.

1878–1879

Promotieonderzoek

Na haar artsexamen werkt Aletta aan haar proefschrift over de lokalisatie van fysiologische en pathologische verschijnselen in de grote hersenen.

8-3-1879
25 jaar

Promotie RUG

Aletta Jacobs promoveert tot doctor in de geneeskunde. Daarmee is haar formele opleiding voltooid.

vanaf 1879

Arts voor vrouwen

Aletta vestigt zich als huisarts in Amsterdam. Ze houdt gratis spreekuren voor arme vrouwen en ziet van dichtbij welke gevolgen vele zwangerschappen, slechte arbeidsomstandigheden en een gebrek aan kennis over het eigen lichaam hebben. Gezondheidszorg en de positie van vrouwen blijken voor haar onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Jaren 1880

Vrouwen moeten zelf kunnen kiezen

Aletta zet zich in voor geboortebeperking en geeft vrouwen informatie over anticonceptie. Dat is in haar tijd zeer omstreden. Voor Aletta draait het om iets fundamenteels: vrouwen moeten zeggenschap kunnen hebben over hun eigen lichaam en leven.

1883

Vrouwenkiesrecht

Waarom mag ik niet stemmen? Aletta wil gebruikmaken van haar stemrecht. Ze voldoet naar haar overtuiging aan de wettelijke voorwaarden, maar haar verzoek wordt afgewezen omdat zij een vrouw is. Haar poging legt pijnlijk bloot dat politieke rechten die vanzelfsprekend lijken, in werkelijkheid uitsluitend voor mannen zijn bedoeld. De strijd voor vrouwenkiesrecht wordt een belangrijk onderdeel van haar leven.

1903–1919

Vrouwenkiesrecht

De strijd voor vrouwenkiesrecht. Aletta groeit uit tot een van de belangrijkste leiders van de Nederlandse vrouwenkiesrechtbeweging. Als voorzitter van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht voert zij jarenlang campagne. Ze spreekt, schrijft, organiseert demonstraties en werkt samen met vrouwen in binnen- en buitenland. In 1919 wordt het doel waarvoor zij zo lang heeft gestreden werkelijkheid: Nederlandse vrouwen krijgen actief kiesrecht.

1915

Internationaal Congres van Vrouwen -
Vrouwen voor vrede

Tijdens de Eerste Wereldoorlog helpt Aletta bij de organisatie van het Internationaal Congres van Vrouwen in Den Haag. Meer dan duizend vrouwen uit verschillende landen komen bijeen om te spreken over vrede. Daarna reist Aletta met andere vrouwen langs regeringsleiders om voorstellen voor bemiddeling en vrede onder de aandacht te brengen. Haar strijd voor gelijke rechten is inmiddels uitgegroeid tot internationale inzet voor vrede en samenwerking.

1929

Overlijden

Aletta Jacobs overlijdt op 10 augustus 1929. Maar haar invloed verdwijnt niet. Onderwijs voor vrouwen, politieke zeggenschap, lichamelijke autonomie, economische zelfstandigheid, gelijke kansen en vrede: onderwerpen waarvoor zij zich inzette, zijn generaties later nog altijd relevant.

1929-nu

Haar verhaal gaat verder ...

Met Aletta haar overlijden eindigt het verhaal van haar leven maar haar gedachtengoed en invloed verdwijnt zeker niet. Onderwijs voor vrouwen, politieke zeggenschap, lichamelijke autonomie, economische zelfstandigheid, gelijke kansen en vrede: onderwerpen waarvoor zij zich inzette, zijn generaties later nog altijd relevant.

In mei 2026 is de stichting Aletta Jacobsmuseum in Sappemeer opgericht. Haar geschiedenis ligt achter ons. Haar vragen zijn nog altijd actueel. In het Aletta Jacobsmuseum verbinden we het leven en gedachtegoed van Aletta met de wereld van vandaag.

Aletta liet zien dat maatschappelijke verandering kan beginnen bij één persoon die zich afvraagt waarom iets is zoals het is — en vervolgens besluit daar iets aan te doen.